Η πραγματικότητα που δημιουργούμε – άνθρωποι, σκύλοι
και η ανάγκη να ξανασκεφτούμε όσα θεωρούμε δεδομένα
και η ανάγκη να ξανασκεφτούμε όσα θεωρούμε δεδομένα
Ζούμε σε μια εποχή όπου η επιστήμη μάς καλεί να επανεξετάσουμε θεμελιώδεις βεβαιότητες. Η νευροφυσιολογία, η γνωστική επιστήμη, αλλά ακόμη και οι συζητήσεις που ανοίγονται μέσα από την κβαντική φυσική και την ανάπτυξη των κβαντικών υπολογιστών, μας οδηγούν σε ένα κοινό συμπέρασμα: η πραγματικότητα που βιώνουμε δεν είναι η πραγματικότητα "όπως είναι", αλλά η πραγματικότητα όπως ο εγκέφαλός μας μπορεί να την κατασκευάσει και να την ερμηνεύσει.
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν λειτουργεί ως μια απλή κάμερα που καταγράφει αντικειμενικά τον κόσμο. Λειτουργεί περισσότερο ως ένας εξαιρετικά πολύπλοκος μηχανισμός πρόβλεψης και ερμηνείας. Δέχεται ερεθίσματα, τα φιλτράρει μέσα από προηγούμενες εμπειρίες, πολιτισμικές συμβάσεις, γλωσσικά σχήματα και βιολογικούς περιορισμούς, και τελικά δημιουργεί αυτό που ονομάζουμε «πραγματικότητα».
Με αυτή την έννοια, όλοι ζούμε μέσα σε ένα είδος προσωπικού Matrix. Όχι με τη μεταφορική έννοια μιας ψευδαίσθησης που μας εξαπατά, αλλά ως μια νευροβιολογική πραγματικότητα: ο εγκέφαλος κατασκευάζει το μοντέλο του κόσμου που του επιτρέπει να επιβιώνει και να λειτουργεί.
Αυτό γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρον όταν στρέφουμε το βλέμμα μας στους σκύλους.
Ο σκύλος δεν ζει στην ίδια πραγματικότητα με εμάς. Δεν αντιλαμβάνεται τον κόσμο μέσα από τις ίδιες αισθητηριακές προτεραιότητες, ούτε μέσω των ίδιων γνωστικών μηχανισμών. Η όσφρηση, η επεξεργασία κοινωνικών πληροφοριών, η συναισθηματική αξιολόγηση του περιβάλλοντος και οι εξελικτικές προσαρμογές του δημιουργούν έναν διαφορετικό κόσμο εμπειριών.
Ο σκύλος, όπως και ο άνθρωπος, κατασκευάζει τη δική του πραγματικότητα μέσω του δικού του εγκεφάλου.
Το σημαντικό είναι να κατανοήσουμε ότι δεν υπάρχει άμεση πρόσβαση σε αυτήν την πραγματικότητα. Δεν μπορούμε να δούμε ακριβώς τι βιώνει ένας σκύλος. Μπορούμε μόνο να προσεγγίσουμε, μέσα από τη νευροφυσιολογία, την εθολογία και τη συστηματική παρατήρηση, ορισμένες πιθανότητες.
Οι άνθρωποι διαθέτουμε ένα μοναδικό εργαλείο: τη γλώσσα και την ικανότητα δημιουργίας κοινωνικών συμβάσεων. Συμφωνούμε συλλογικά ότι κάποια πράγματα σημαίνουν συγκεκριμένα άλλα πράγματα. Δημιουργούμε κοινά νοήματα, κοινές αναπαραστάσεις και κοινές αφηγήσεις για τον κόσμο. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι εγκέφαλοί μας εκπαιδεύονται ώστε να αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα με παρόμοιους τρόπους.
Αυτό μας επιτρέπει να συνεννοούμαστε.
Με τους σκύλους, όμως, η κατάσταση είναι διαφορετική.
Δεν μπορούμε να δημιουργήσουμε πλήρως κοινές συμβάσεις αντίστοιχες με εκείνες που δημιουργούμε μεταξύ ανθρώπων. Όταν λέμε ότι «αυτή η κίνηση της ουράς σημαίνει χαρά», «αυτό το βλέμμα σημαίνει άγχος» ή «αυτή η στάση σώματος δείχνει επιθετικότητα», στην πραγματικότητα διατυπώνουμε υποθέσεις βασισμένες σε πιθανότητες και όχι απόλυτες αλήθειες.
Μπορούμε να καταλάβουμε κατά προσέγγιση.
Μπορούμε να αυξήσουμε σημαντικά την ακρίβεια των εκτιμήσεών μας μέσα από τη γνώση και την εμπειρία.
Όμως δεν μπορούμε ποτέ να γνωρίζουμε με απόλυτη βεβαιότητα τι ακριβώς βιώνει ο σκύλος τη δεδομένη στιγμή.
Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν προσπαθούμε να αποδώσουμε υπερβολικά συγκεκριμένες ερμηνείες σε λεπτομέρειες της γλώσσας του σώματος και να τις συνδυάσουμε σε πολύπλοκα συμπεράσματα. Όσο περισσότερη βεβαιότητα διεκδικούμε σε ένα τόσο περίπλοκο σύστημα, τόσο μεγαλύτερος γίνεται ο κίνδυνος να προβάλλουμε ανθρώπινες ερμηνείες πάνω σε μια διαφορετική βιολογική πραγματικότητα.
Η ταπεινότητα απέναντι στη γνώση είναι απαραίτητη.
Παράλληλα, βρισκόμαστε σε μια νέα εποχή της επιστήμης της συμπεριφοράς των σκύλων. Και όμως, πολλοί άνθρωποι – ακόμη και επαγγελματίες του χώρου – παραμένουν προσκολλημένοι σε αντιλήψεις που είναι ξεπερασμένες εδώ και δεκαετίες.
Θεωρίες που βασίζονται σε απλουστευτικές έννοιες «κυριαρχίας», όπως αυτές παρουσιάζονταν πριν από 30 ή 40 χρόνια, συνεχίζουν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη σχέση μας με τον σκύλο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η κυριαρχικότητα ως βιολογικό χαρακτηριστικό δεν υπάρχει.
Υπάρχει.
Όμως δεν είναι η κυριαρχία όπως τη φαντάζεται ο ανθρώπινος εγκέφαλος: μια συνεχής μάχη εξουσίας, έλεγχου και επιβολής. Πρόκειται για δυναμικές επικοινωνίας και διαχείρισης πόρων που εμφανίζονται σε συγκεκριμένα πλαίσια αλληλεπίδρασης μεταξύ των ζώων και ιδιαίτερα μεταξύ των σκύλων.
Η ανθρώπινη τάση να μεταφράζουμε αυτές τις συμπεριφορές μέσα από τα δικά μας κοινωνικά και πολιτισμικά φίλτρα μάς οδηγεί συχνά σε λανθασμένα συμπεράσματα.
Η σύγχρονη νευροφυσιολογία και η σύγχρονη εθολογία μάς καλούν να εγκαταλείψουμε την ανάγκη για απόλυτες εξηγήσεις και να υιοθετήσουμε μια περισσότερο σύνθετη, δυναμική και επιστημονικά τεκμηριωμένη προσέγγιση.
Οι κβαντικοί υπολογιστές, που επιχειρούν να αξιοποιήσουν την πολυπλοκότητα της κβαντικής πραγματικότητας για να επιλύσουν προβλήματα αδύνατο να αντιμετωπιστούν από τους κλασικούς υπολογιστές, αποτελούν μια ενδιαφέρουσα μεταφορά για το πώς οφείλουμε να προσεγγίζουμε και τη συμπεριφορά των ζωντανών οργανισμών.
Η πραγματικότητα δεν είναι πάντοτε γραμμική.
Δεν είναι πάντοτε δυαδική.
Δεν είναι πάντοτε είτε «σωστό» είτε «λάθος».
Συχνά είναι ένα πεδίο πιθανοτήτων, αλληλεπιδράσεων και συνεχών αναπροσαρμογών.
Αυτό δεν αποτελεί αδυναμία της επιστήμης.
Αποτελεί τη δύναμή της.
Η επιστήμη δεν υπόσχεται βεβαιότητα. Προσφέρει καλύτερες ερωτήσεις και ολοένα ακριβέστερες προσεγγίσεις.
Γι' αυτό και η εποχή απαιτεί από όλους μας να συνεχίσουμε να διαβάζουμε, να ενημερωνόμαστε και να αμφισβητούμε όσα θεωρούμε δεδομένα.
Κανείς δεν είναι αυθεντία.
Κανείς δεν κατέχει την απόλυτη αλήθεια.
Η γνώση εξελίσσεται.
Και εμείς οφείλουμε να εξελισσόμαστε μαζί της.
Συχνά, σημαντικές επιστημονικές γνώσεις δεν φτάνουν ποτέ στο ευρύ κοινό. Αντίθετα, παραμένουν στο προσκήνιο μικρές λεπτομέρειες, απλουστευτικές συμβουλές και παρωχημένες πρακτικές που, αν και εύκολες στην κατανόηση, δεν βοηθούν ουσιαστικά στην κατανόηση της μεγάλης εικόνας.
Όμως η μεγάλη εικόνα είναι αυτή που δίνει νόημα στις λεπτομέρειες.
Όταν κατανοούμε τους γενικότερους μηχανισμούς της επικοινωνίας, της συναισθηματικής λειτουργίας και της νευροβιολογίας του σκύλου, μπορούμε να αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικότερα τις καθημερινές δυσκολίες.
Ίσως, τελικά, αυτά που αποκαλούμε «προβλήματα συμπεριφοράς» να μην είναι πάντοτε προβλήματα.
Ίσως να είναι μορφές επικοινωνίας που δεν έχουμε μάθει ακόμη να κατανοούμε επαρκώς.
Η σχέση μας με τον σκύλο έχει ήδη περάσει σε ένα νέο επίπεδο. Όχι λόγω κάποιων επαναστατικών ανακαλύψεων των τελευταίων ετών, αλλά επειδή πλέον έχουμε τη δυνατότητα να αξιοποιήσουμε γνώσεις που υπάρχουν εδώ και τουλάχιστον τρεις δεκαετίες και οι οποίες συχνά παραμένουν αναξιοποίητες.
Ίσως, λοιπόν, είναι καιρός να μετακινηθούμε πέρα από το αποκλειστικό ενδιαφέρον για το «κάτσε», το «ξάπλα», το «μείνε», το «έλα» ή το αν ο σκύλος περπατά ακριβώς δίπλα μας.
Όλα αυτά έχουν τη θέση τους.
Αλλά αποτελούν μόνο ένα μικρό κομμάτι μιας πολύ μεγαλύτερης εικόνας.
Ας στραφούμε προς την κατανόηση του πώς ο σκύλος αισθάνεται, αντιλαμβάνεται, επεξεργάζεται και επικοινωνεί την πραγματικότητα που βιώνει.
Γιατί όταν αρχίσουμε να κατανοούμε τη μεγάλη εικόνα, τα μικρότερα ζητήματα συχνά βρίσκουν τη λύση τους με φυσικό τρόπο.
Αντώνης Στέφας - Raymond (My story)
Ψυχολόγος - Εκπαιδευτής Σκύλων
Διδάσκω στην Ελλάδα και τη Γαλλία, συνεργάζομαι με κλινικές στις δύο χώρες και συμμετέχω ως εξωτερικός, διαβαθμισμένος συνεργάτης σε συγκεκριμένα ερευνητικά προγράμματα του γαλλικού στρατού που αφορούν τη μελέτη των συναισθημάτων των σκύλων και τους τρόπους με τους οποίους η κατανόησή τους μπορεί να αξιοποιηθεί προς όφελος της υπηρεσίας.
Ο ρόλος μου δεν είναι να προσφέρω απόλυτες αλήθειες, αλλά να ενθαρρύνω την αναζήτηση της γνώσης.
Να υπενθυμίσω ότι η επιστήμη εξελίσσεται.
Και ότι το σημαντικότερο εργαλείο που διαθέτουμε – ως επαγγελματίες, ως κηδεμόνες και ως άνθρωποι – είναι η διάθεση να συνεχίζουμε να μαθαίνουμε.
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν λειτουργεί ως μια απλή κάμερα που καταγράφει αντικειμενικά τον κόσμο. Λειτουργεί περισσότερο ως ένας εξαιρετικά πολύπλοκος μηχανισμός πρόβλεψης και ερμηνείας. Δέχεται ερεθίσματα, τα φιλτράρει μέσα από προηγούμενες εμπειρίες, πολιτισμικές συμβάσεις, γλωσσικά σχήματα και βιολογικούς περιορισμούς, και τελικά δημιουργεί αυτό που ονομάζουμε «πραγματικότητα».
Με αυτή την έννοια, όλοι ζούμε μέσα σε ένα είδος προσωπικού Matrix. Όχι με τη μεταφορική έννοια μιας ψευδαίσθησης που μας εξαπατά, αλλά ως μια νευροβιολογική πραγματικότητα: ο εγκέφαλος κατασκευάζει το μοντέλο του κόσμου που του επιτρέπει να επιβιώνει και να λειτουργεί.
Αυτό γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρον όταν στρέφουμε το βλέμμα μας στους σκύλους.
Ο σκύλος δεν ζει στην ίδια πραγματικότητα με εμάς. Δεν αντιλαμβάνεται τον κόσμο μέσα από τις ίδιες αισθητηριακές προτεραιότητες, ούτε μέσω των ίδιων γνωστικών μηχανισμών. Η όσφρηση, η επεξεργασία κοινωνικών πληροφοριών, η συναισθηματική αξιολόγηση του περιβάλλοντος και οι εξελικτικές προσαρμογές του δημιουργούν έναν διαφορετικό κόσμο εμπειριών.
Ο σκύλος, όπως και ο άνθρωπος, κατασκευάζει τη δική του πραγματικότητα μέσω του δικού του εγκεφάλου.
Το σημαντικό είναι να κατανοήσουμε ότι δεν υπάρχει άμεση πρόσβαση σε αυτήν την πραγματικότητα. Δεν μπορούμε να δούμε ακριβώς τι βιώνει ένας σκύλος. Μπορούμε μόνο να προσεγγίσουμε, μέσα από τη νευροφυσιολογία, την εθολογία και τη συστηματική παρατήρηση, ορισμένες πιθανότητες.
Οι άνθρωποι διαθέτουμε ένα μοναδικό εργαλείο: τη γλώσσα και την ικανότητα δημιουργίας κοινωνικών συμβάσεων. Συμφωνούμε συλλογικά ότι κάποια πράγματα σημαίνουν συγκεκριμένα άλλα πράγματα. Δημιουργούμε κοινά νοήματα, κοινές αναπαραστάσεις και κοινές αφηγήσεις για τον κόσμο. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, οι εγκέφαλοί μας εκπαιδεύονται ώστε να αντιλαμβάνονται την πραγματικότητα με παρόμοιους τρόπους.
Αυτό μας επιτρέπει να συνεννοούμαστε.
Με τους σκύλους, όμως, η κατάσταση είναι διαφορετική.
Δεν μπορούμε να δημιουργήσουμε πλήρως κοινές συμβάσεις αντίστοιχες με εκείνες που δημιουργούμε μεταξύ ανθρώπων. Όταν λέμε ότι «αυτή η κίνηση της ουράς σημαίνει χαρά», «αυτό το βλέμμα σημαίνει άγχος» ή «αυτή η στάση σώματος δείχνει επιθετικότητα», στην πραγματικότητα διατυπώνουμε υποθέσεις βασισμένες σε πιθανότητες και όχι απόλυτες αλήθειες.
Μπορούμε να καταλάβουμε κατά προσέγγιση.
Μπορούμε να αυξήσουμε σημαντικά την ακρίβεια των εκτιμήσεών μας μέσα από τη γνώση και την εμπειρία.
Όμως δεν μπορούμε ποτέ να γνωρίζουμε με απόλυτη βεβαιότητα τι ακριβώς βιώνει ο σκύλος τη δεδομένη στιγμή.
Αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία όταν προσπαθούμε να αποδώσουμε υπερβολικά συγκεκριμένες ερμηνείες σε λεπτομέρειες της γλώσσας του σώματος και να τις συνδυάσουμε σε πολύπλοκα συμπεράσματα. Όσο περισσότερη βεβαιότητα διεκδικούμε σε ένα τόσο περίπλοκο σύστημα, τόσο μεγαλύτερος γίνεται ο κίνδυνος να προβάλλουμε ανθρώπινες ερμηνείες πάνω σε μια διαφορετική βιολογική πραγματικότητα.
Η ταπεινότητα απέναντι στη γνώση είναι απαραίτητη.
Παράλληλα, βρισκόμαστε σε μια νέα εποχή της επιστήμης της συμπεριφοράς των σκύλων. Και όμως, πολλοί άνθρωποι – ακόμη και επαγγελματίες του χώρου – παραμένουν προσκολλημένοι σε αντιλήψεις που είναι ξεπερασμένες εδώ και δεκαετίες.
Θεωρίες που βασίζονται σε απλουστευτικές έννοιες «κυριαρχίας», όπως αυτές παρουσιάζονταν πριν από 30 ή 40 χρόνια, συνεχίζουν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη σχέση μας με τον σκύλο.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η κυριαρχικότητα ως βιολογικό χαρακτηριστικό δεν υπάρχει.
Υπάρχει.
Όμως δεν είναι η κυριαρχία όπως τη φαντάζεται ο ανθρώπινος εγκέφαλος: μια συνεχής μάχη εξουσίας, έλεγχου και επιβολής. Πρόκειται για δυναμικές επικοινωνίας και διαχείρισης πόρων που εμφανίζονται σε συγκεκριμένα πλαίσια αλληλεπίδρασης μεταξύ των ζώων και ιδιαίτερα μεταξύ των σκύλων.
Η ανθρώπινη τάση να μεταφράζουμε αυτές τις συμπεριφορές μέσα από τα δικά μας κοινωνικά και πολιτισμικά φίλτρα μάς οδηγεί συχνά σε λανθασμένα συμπεράσματα.
Η σύγχρονη νευροφυσιολογία και η σύγχρονη εθολογία μάς καλούν να εγκαταλείψουμε την ανάγκη για απόλυτες εξηγήσεις και να υιοθετήσουμε μια περισσότερο σύνθετη, δυναμική και επιστημονικά τεκμηριωμένη προσέγγιση.
Οι κβαντικοί υπολογιστές, που επιχειρούν να αξιοποιήσουν την πολυπλοκότητα της κβαντικής πραγματικότητας για να επιλύσουν προβλήματα αδύνατο να αντιμετωπιστούν από τους κλασικούς υπολογιστές, αποτελούν μια ενδιαφέρουσα μεταφορά για το πώς οφείλουμε να προσεγγίζουμε και τη συμπεριφορά των ζωντανών οργανισμών.
Η πραγματικότητα δεν είναι πάντοτε γραμμική.
Δεν είναι πάντοτε δυαδική.
Δεν είναι πάντοτε είτε «σωστό» είτε «λάθος».
Συχνά είναι ένα πεδίο πιθανοτήτων, αλληλεπιδράσεων και συνεχών αναπροσαρμογών.
Αυτό δεν αποτελεί αδυναμία της επιστήμης.
Αποτελεί τη δύναμή της.
Η επιστήμη δεν υπόσχεται βεβαιότητα. Προσφέρει καλύτερες ερωτήσεις και ολοένα ακριβέστερες προσεγγίσεις.
Γι' αυτό και η εποχή απαιτεί από όλους μας να συνεχίσουμε να διαβάζουμε, να ενημερωνόμαστε και να αμφισβητούμε όσα θεωρούμε δεδομένα.
Κανείς δεν είναι αυθεντία.
Κανείς δεν κατέχει την απόλυτη αλήθεια.
Η γνώση εξελίσσεται.
Και εμείς οφείλουμε να εξελισσόμαστε μαζί της.
Συχνά, σημαντικές επιστημονικές γνώσεις δεν φτάνουν ποτέ στο ευρύ κοινό. Αντίθετα, παραμένουν στο προσκήνιο μικρές λεπτομέρειες, απλουστευτικές συμβουλές και παρωχημένες πρακτικές που, αν και εύκολες στην κατανόηση, δεν βοηθούν ουσιαστικά στην κατανόηση της μεγάλης εικόνας.
Όμως η μεγάλη εικόνα είναι αυτή που δίνει νόημα στις λεπτομέρειες.
Όταν κατανοούμε τους γενικότερους μηχανισμούς της επικοινωνίας, της συναισθηματικής λειτουργίας και της νευροβιολογίας του σκύλου, μπορούμε να αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικότερα τις καθημερινές δυσκολίες.
Ίσως, τελικά, αυτά που αποκαλούμε «προβλήματα συμπεριφοράς» να μην είναι πάντοτε προβλήματα.
Ίσως να είναι μορφές επικοινωνίας που δεν έχουμε μάθει ακόμη να κατανοούμε επαρκώς.
Η σχέση μας με τον σκύλο έχει ήδη περάσει σε ένα νέο επίπεδο. Όχι λόγω κάποιων επαναστατικών ανακαλύψεων των τελευταίων ετών, αλλά επειδή πλέον έχουμε τη δυνατότητα να αξιοποιήσουμε γνώσεις που υπάρχουν εδώ και τουλάχιστον τρεις δεκαετίες και οι οποίες συχνά παραμένουν αναξιοποίητες.
Ίσως, λοιπόν, είναι καιρός να μετακινηθούμε πέρα από το αποκλειστικό ενδιαφέρον για το «κάτσε», το «ξάπλα», το «μείνε», το «έλα» ή το αν ο σκύλος περπατά ακριβώς δίπλα μας.
Όλα αυτά έχουν τη θέση τους.
Αλλά αποτελούν μόνο ένα μικρό κομμάτι μιας πολύ μεγαλύτερης εικόνας.
Ας στραφούμε προς την κατανόηση του πώς ο σκύλος αισθάνεται, αντιλαμβάνεται, επεξεργάζεται και επικοινωνεί την πραγματικότητα που βιώνει.
Γιατί όταν αρχίσουμε να κατανοούμε τη μεγάλη εικόνα, τα μικρότερα ζητήματα συχνά βρίσκουν τη λύση τους με φυσικό τρόπο.
Αντώνης Στέφας - Raymond (My story)
Ψυχολόγος - Εκπαιδευτής Σκύλων
Διδάσκω στην Ελλάδα και τη Γαλλία, συνεργάζομαι με κλινικές στις δύο χώρες και συμμετέχω ως εξωτερικός, διαβαθμισμένος συνεργάτης σε συγκεκριμένα ερευνητικά προγράμματα του γαλλικού στρατού που αφορούν τη μελέτη των συναισθημάτων των σκύλων και τους τρόπους με τους οποίους η κατανόησή τους μπορεί να αξιοποιηθεί προς όφελος της υπηρεσίας.
Ο ρόλος μου δεν είναι να προσφέρω απόλυτες αλήθειες, αλλά να ενθαρρύνω την αναζήτηση της γνώσης.
Να υπενθυμίσω ότι η επιστήμη εξελίσσεται.
Και ότι το σημαντικότερο εργαλείο που διαθέτουμε – ως επαγγελματίες, ως κηδεμόνες και ως άνθρωποι – είναι η διάθεση να συνεχίζουμε να μαθαίνουμε.
Ψυχολογία Σκύλων
|
Εκπαίδευση Σκύλων +R
|
Ανώτερη Διαισθητική Επικοινωνία
|
Επαναφορά Επιθετικών Σκύλων
|
|
|
|
