Γιατί η Αρνητική Ενίσχυση Δεν Είναι Τιμωρία:
Ένα από τα Μεγαλύτερα Μπερδέματα στην Εκπαίδευση
Ένα από τα Μεγαλύτερα Μπερδέματα στην Εκπαίδευση
Από όλες τις παρεξηγήσεις που συναντώ στην εκπαίδευση σκύλων, μία εμφανίζεται ξανά και ξανά:
«Αφού στην αρνητική ενίσχυση αφαιρούμε κάτι που δεν αρέσει στον εκπαιδευόμενο, τότε σημαίνει ότι κάποιος πρώτα το έβαλε. Άρα πρώτα υπήρξε τιμωρία.»
Η σκέψη ακούγεται λογική.
Και είναι απόλυτα κατανοητό γιατί δημιουργείται αυτό το συμπέρασμα.
Το πρόβλημα όμως είναι ότι εδώ μπλέκονται τρία διαφορετικά πράγματα:
Τα τεταρτημόρια του Skinner δεν μιλούν για ηθική
Όταν ο Skinner περιέγραψε τα τεταρτημόρια της συμπεριφοράς, δεν προσπαθούσε να καθορίσει τι είναι καλό ή κακό.
Προσπαθούσε να περιγράψει τι συμβαίνει λειτουργικά.
Κοιτούσε δύο πράγματα:
Τι συμβαίνει στο περιβάλλον;
Προστίθεται κάτι ή αφαιρείται κάτι;
Και:
Τι συμβαίνει στη συμπεριφορά;
Αυξάνεται ή μειώνεται;
Αυτό είναι όλο.
Δεν υπάρχει ηθική αξιολόγηση μέσα στον ορισμό.
Το σημείο όπου δημιουργείται η σύγχυση
Η σκέψη συνήθως προχωρά κάπως έτσι:
«Αν αφαιρώ κάτι δυσάρεστο, τότε αυτό το δυσάρεστο στοιχείο πρέπει να υπήρχε.»
Μέχρι εδώ όλα σωστά.
Μετά όμως έρχεται το επόμενο βήμα:
«Αφού υπάρχει κάτι δυσάρεστο, τότε αυτό είναι τιμωρία.»
Και εκεί εμφανίζεται το λάθος.
Γιατί κάτι δεν ονομάζεται τιμωρία επειδή είναι δυσάρεστο.
Ονομάζεται τιμωρία μόνο όταν μειώνει μια συμπεριφορά.
Ένα παράδειγμα
Ας υποθέσουμε ότι κρατάω ένα λουρί και εφαρμόζω μια σταθερή, ήπια πίεση προς μια κατεύθυνση.
Ο σκύλος κάνει ένα βήμα προς την επιθυμητή κατεύθυνση.
Τη στιγμή που κάνει το βήμα, η πίεση σταματά.
Ο σκύλος μαθαίνει:
«Αν κάνω αυτό, η πίεση σταματά.»
Τι συνέβη εδώ;
Η συμπεριφορά του βήματος αυξάνεται.
Άρα, λειτουργικά, μιλάμε για αρνητική ενίσχυση.
Τώρα ας πάρουμε ακριβώς το ίδιο εργαλείο.
Ο σκύλος πηδάει πάνω σε κάποιον.
Εκείνη τη στιγμή γίνεται μια απότομη διόρθωση στο λουρί και ο σκύλος σταματά να πηδάει.
Ο σκύλος μαθαίνει:
«Αν κάνω αυτό, συμβαίνει κάτι δυσάρεστο.»
Η συμπεριφορά του πηδήματος μειώνεται.
Εδώ λειτουργικά μιλάμε για τιμωρία.
Το εργαλείο είναι το ίδιο.
Το λουρί είναι το ίδιο.
Η πίεση είναι το ίδιο ερέθισμα.
Αυτό που αλλάζει είναι η λειτουργία του στη συμπεριφορά.
Και εδώ ξεκινά η φιλοσοφία της εκπαίδευσης
Σε αυτό το σημείο αρχίζει μια διαφορετική συζήτηση.
Ένας εκπαιδευτής μπορεί να πει:
«Ανεξάρτητα από το πώς ορίζεται τεχνικά, δεν θέλω να χρησιμοποιώ διαδικασίες που απαιτούν τη δημιουργία πίεσης, στρες ή δυσφορίας.»
Αυτό είναι απολύτως θεμιτό.
Αλλά δεν αλλάζει τον ορισμό.
Αλλάζει τη φιλοσοφία της πρακτικής.
Είναι διαφορετικό να περιγράφω πώς λειτουργεί κάτι και διαφορετικό να λέω αν επιλέγω να το χρησιμοποιήσω.
Και η λέξη «βία»;
Εδώ χρειάζεται επίσης προσοχή.
Η λέξη «βία» δεν ανήκει στην επιστήμη της συμπεριφοράς.
Δεν είναι τεχνικός όρος όπως «ενίσχυση» ή «τιμωρία».
Είναι ένας ηθικός και κοινωνικός όρος.
Κάποιος μπορεί να θεωρήσει ότι η εσκεμμένη δημιουργία δυσφορίας αποτελεί μορφή βίας.
Κάποιος άλλος μπορεί να διαφωνήσει.
Αλλά αυτή είναι διαφορετική συζήτηση από το αν κάτι αποτελεί ενίσχυση ή τιμωρία.
Το σημαντικό συμπέρασμα
Ένα δυσάρεστο ερέθισμα δεν είναι αυτομάτως τιμωρία.
Η τιμωρία δεν ορίζεται από το πόσο ευχάριστο ή δυσάρεστο φαίνεται κάτι.
Ορίζεται από το τι συμβαίνει στη συμπεριφορά μετά.
Και ίσως ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που χρειάζεται να μάθει ένας εκπαιδευτής είναι να ξεχωρίζει:
την επιστημονική περιγραφή,
από τη φιλοσοφική του θέση,
και από την προσωπική του ηθική.
Γιατί πολλές φορές δεν διαφωνούμε για τη συμπεριφορά.
Διαφωνούμε για τις λέξεις.
Αντώνης Στέφας - Raymond (My story)
Ψυχολόγος - Εκπαιδευτής Σκύλων
Διδάσκω στην Ελλάδα και τη Γαλλία, συνεργάζομαι με κλινικές στις δύο χώρες και συμμετέχω ως εξωτερικός, διαβαθμισμένος συνεργάτης σε συγκεκριμένα ερευνητικά προγράμματα του γαλλικού στρατού που αφορούν τη μελέτη των συναισθημάτων των σκύλων και τους τρόπους με τους οποίους η κατανόησή τους μπορεί να αξιοποιηθεί προς όφελος της υπηρεσίας.
Ο ρόλος μου δεν είναι να προσφέρω απόλυτες αλήθειες, αλλά να ενθαρρύνω την αναζήτηση της γνώσης.
Να υπενθυμίσω ότι η επιστήμη εξελίσσεται.
Και ότι το σημαντικότερο εργαλείο που διαθέτουμε – ως επαγγελματίες, ως κηδεμόνες και ως άνθρωποι – είναι η διάθεση να συνεχίζουμε να μαθαίνουμε.
«Αφού στην αρνητική ενίσχυση αφαιρούμε κάτι που δεν αρέσει στον εκπαιδευόμενο, τότε σημαίνει ότι κάποιος πρώτα το έβαλε. Άρα πρώτα υπήρξε τιμωρία.»
Η σκέψη ακούγεται λογική.
Και είναι απόλυτα κατανοητό γιατί δημιουργείται αυτό το συμπέρασμα.
Το πρόβλημα όμως είναι ότι εδώ μπλέκονται τρία διαφορετικά πράγματα:
- η επιστημονική ορολογία,
- η προσωπική φιλοσοφία εκπαίδευσης,
- και η ηθική αξιολόγηση μιας πρακτικής.
Τα τεταρτημόρια του Skinner δεν μιλούν για ηθική
Όταν ο Skinner περιέγραψε τα τεταρτημόρια της συμπεριφοράς, δεν προσπαθούσε να καθορίσει τι είναι καλό ή κακό.
Προσπαθούσε να περιγράψει τι συμβαίνει λειτουργικά.
Κοιτούσε δύο πράγματα:
Τι συμβαίνει στο περιβάλλον;
Προστίθεται κάτι ή αφαιρείται κάτι;
Και:
Τι συμβαίνει στη συμπεριφορά;
Αυξάνεται ή μειώνεται;
Αυτό είναι όλο.
Δεν υπάρχει ηθική αξιολόγηση μέσα στον ορισμό.
Το σημείο όπου δημιουργείται η σύγχυση
Η σκέψη συνήθως προχωρά κάπως έτσι:
«Αν αφαιρώ κάτι δυσάρεστο, τότε αυτό το δυσάρεστο στοιχείο πρέπει να υπήρχε.»
Μέχρι εδώ όλα σωστά.
Μετά όμως έρχεται το επόμενο βήμα:
«Αφού υπάρχει κάτι δυσάρεστο, τότε αυτό είναι τιμωρία.»
Και εκεί εμφανίζεται το λάθος.
Γιατί κάτι δεν ονομάζεται τιμωρία επειδή είναι δυσάρεστο.
Ονομάζεται τιμωρία μόνο όταν μειώνει μια συμπεριφορά.
Ένα παράδειγμα
Ας υποθέσουμε ότι κρατάω ένα λουρί και εφαρμόζω μια σταθερή, ήπια πίεση προς μια κατεύθυνση.
Ο σκύλος κάνει ένα βήμα προς την επιθυμητή κατεύθυνση.
Τη στιγμή που κάνει το βήμα, η πίεση σταματά.
Ο σκύλος μαθαίνει:
«Αν κάνω αυτό, η πίεση σταματά.»
Τι συνέβη εδώ;
Η συμπεριφορά του βήματος αυξάνεται.
Άρα, λειτουργικά, μιλάμε για αρνητική ενίσχυση.
Τώρα ας πάρουμε ακριβώς το ίδιο εργαλείο.
Ο σκύλος πηδάει πάνω σε κάποιον.
Εκείνη τη στιγμή γίνεται μια απότομη διόρθωση στο λουρί και ο σκύλος σταματά να πηδάει.
Ο σκύλος μαθαίνει:
«Αν κάνω αυτό, συμβαίνει κάτι δυσάρεστο.»
Η συμπεριφορά του πηδήματος μειώνεται.
Εδώ λειτουργικά μιλάμε για τιμωρία.
Το εργαλείο είναι το ίδιο.
Το λουρί είναι το ίδιο.
Η πίεση είναι το ίδιο ερέθισμα.
Αυτό που αλλάζει είναι η λειτουργία του στη συμπεριφορά.
Και εδώ ξεκινά η φιλοσοφία της εκπαίδευσης
Σε αυτό το σημείο αρχίζει μια διαφορετική συζήτηση.
Ένας εκπαιδευτής μπορεί να πει:
«Ανεξάρτητα από το πώς ορίζεται τεχνικά, δεν θέλω να χρησιμοποιώ διαδικασίες που απαιτούν τη δημιουργία πίεσης, στρες ή δυσφορίας.»
Αυτό είναι απολύτως θεμιτό.
Αλλά δεν αλλάζει τον ορισμό.
Αλλάζει τη φιλοσοφία της πρακτικής.
Είναι διαφορετικό να περιγράφω πώς λειτουργεί κάτι και διαφορετικό να λέω αν επιλέγω να το χρησιμοποιήσω.
Και η λέξη «βία»;
Εδώ χρειάζεται επίσης προσοχή.
Η λέξη «βία» δεν ανήκει στην επιστήμη της συμπεριφοράς.
Δεν είναι τεχνικός όρος όπως «ενίσχυση» ή «τιμωρία».
Είναι ένας ηθικός και κοινωνικός όρος.
Κάποιος μπορεί να θεωρήσει ότι η εσκεμμένη δημιουργία δυσφορίας αποτελεί μορφή βίας.
Κάποιος άλλος μπορεί να διαφωνήσει.
Αλλά αυτή είναι διαφορετική συζήτηση από το αν κάτι αποτελεί ενίσχυση ή τιμωρία.
Το σημαντικό συμπέρασμα
Ένα δυσάρεστο ερέθισμα δεν είναι αυτομάτως τιμωρία.
Η τιμωρία δεν ορίζεται από το πόσο ευχάριστο ή δυσάρεστο φαίνεται κάτι.
Ορίζεται από το τι συμβαίνει στη συμπεριφορά μετά.
Και ίσως ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που χρειάζεται να μάθει ένας εκπαιδευτής είναι να ξεχωρίζει:
την επιστημονική περιγραφή,
από τη φιλοσοφική του θέση,
και από την προσωπική του ηθική.
Γιατί πολλές φορές δεν διαφωνούμε για τη συμπεριφορά.
Διαφωνούμε για τις λέξεις.
Αντώνης Στέφας - Raymond (My story)
Ψυχολόγος - Εκπαιδευτής Σκύλων
Διδάσκω στην Ελλάδα και τη Γαλλία, συνεργάζομαι με κλινικές στις δύο χώρες και συμμετέχω ως εξωτερικός, διαβαθμισμένος συνεργάτης σε συγκεκριμένα ερευνητικά προγράμματα του γαλλικού στρατού που αφορούν τη μελέτη των συναισθημάτων των σκύλων και τους τρόπους με τους οποίους η κατανόησή τους μπορεί να αξιοποιηθεί προς όφελος της υπηρεσίας.
Ο ρόλος μου δεν είναι να προσφέρω απόλυτες αλήθειες, αλλά να ενθαρρύνω την αναζήτηση της γνώσης.
Να υπενθυμίσω ότι η επιστήμη εξελίσσεται.
Και ότι το σημαντικότερο εργαλείο που διαθέτουμε – ως επαγγελματίες, ως κηδεμόνες και ως άνθρωποι – είναι η διάθεση να συνεχίζουμε να μαθαίνουμε.
Ψυχολογία Σκύλων
|
Εκπαίδευση Σκύλων +R
|
Ανώτερη Διαισθητική Επικοινωνία
|
Επαναφορά Επιθετικών Σκύλων
|
|
|
|
